Wprowadzenie
Roman Szuchewycz, dowódca Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) i jeden z najważniejszych przywódców banderowskiej frakcji Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN-B), należy do najbardziej kontrowersyjnych postaci historii Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku. Jego działalność najczęściej rozpatruje się w kontekście walki o niepodległość Ukrainy, współpracy ukraińskich nacjonalistów z III Rzeszą, zbrodni na polskiej ludności cywilnej oraz powojennego podziemia antysowieckiego. Znacznie rzadziej przedmiotem analizy staje się filozofia polityczna środowiska, którym kierował.
Jakie państwo zamierzali stworzyć ukraińscy nacjonaliści? Jak rozumieli suwerenność, władzę i rolę jednostki? Czy państwo miało być instytucją służącą obywatelom, czy narzędziem realizacji interesów narodu? Jakie miejsce w przyszłym ustroju przewidywano dla organizacji nacjonalistycznej i jej aparatu bezpieczeństwa?
Pytania te prowadzą do jednego z najważniejszych problemów historii OUN-UPA: relacji między ideologią narodową, władzą polityczną i służbami specjalnymi.
Roman Szuchewycz nie pozostawił systematycznego traktatu poświęconego teorii państwa. Jego koncepcje polityczne należy zatem rekonstruować na podstawie dokumentów programowych OUN, działalności Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej, decyzji podejmowanych przez kierownictwo podziemia oraz praktyki organizacyjnej UPA i Służby Bezpeky OUN.
Rekonstrukcja ta ujawnia istotną sprzeczność. Ruch, który w latach czterdziestych zaczął deklarować przywiązanie do praw obywatelskich i politycznego pluralizmu, jednocześnie utrzymywał rozbudowany aparat konspiracyjny, wykorzystujący terror, tortury i egzekucje do eliminowania rzeczywistych oraz domniemanych przeciwników.
1. Naród ponad państwem. Ideowe fundamenty OUN
Podstawą ideologiczną Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów był integralny nacjonalizm, rozwijający się w okresie międzywojennym pod wpływem doświadczeń klęski ukraińskich dążeń niepodległościowych po I wojnie światowej.
Ważną rolę odegrał Dmytro Doncow, autor pracy Nacjonalizm z 1926 roku. Doncow odrzucał liberalizm, racjonalistyczny uniwersalizm, kompromis polityczny i przekonanie, że historia rozwija się przede wszystkim dzięki pokojowej współpracy narodów. Podkreślał znaczenie woli, fanatycznego zaangażowania, elity przywódczej oraz bezkompromisowej walki.
Nie był on jednak jedynym twórcą ideologii OUN, a jego poglądów nie należy utożsamiać z całym programem organizacji.
Istotną koncepcję ustrojową przedstawił Mykoła Sciborski w książce Nacjokracja z 1935 roku. Projektował państwo narodowe o charakterze autorytarnym, oparte na hierarchii, zorganizowanej reprezentacji społeczno-zawodowej i silnym przywództwie. Odrzucał liberalną demokrację parlamentarną, uznając ją za system rozbijający jedność narodu przez rywalizację partyjnych interesów.
W takim ujęciu państwo nie stanowiło neutralnej struktury prawnej, której podstawowym zadaniem jest ochrona autonomii jednostki. Było instytucją służącą narodowi rozumianemu jako wspólnota historyczna, kulturowa i polityczna.
W konsekwencji interes narodowy uzyskiwał pierwszeństwo przed interesem jednostkowym. Władza polityczna miała organizować społeczeństwo wokół wspólnego celu, a nie jedynie rozstrzygać spory pomiędzy konkurującymi grupami.
Wczesna OUN rozwijała ponadto model organizacji opartej na dyscyplinie, hierarchii i posłuszeństwie wobec przywództwa. W programie uchwalonym na kongresie założycielskim w 1929 roku zakładano szczególną rolę nacjonalistycznego kierownictwa w procesie budowy państwa.
Była to koncepcja, w której granica między organizacją rewolucyjną a przyszłą władzą państwową pozostawała nieostra.
Warto jednak zaznaczyć, że Sciborski był związany z nurtem, z którego wyłoniła się frakcja melnykowska OUN, natomiast Szuchewycz należał do frakcji banderowskiej. Nacjokracja stanowi więc istotny punkt odniesienia dla historii ideowej ruchu, ale nie może być bezpośrednio traktowana jako osobisty program ustrojowy Szuchewycza.
2. Roman Szuchewycz: rewolucjonista, dowódca i przywódca polityczny
Roman Szuchewycz wyrastał z tradycji ukraińskiego nacjonalizmu rewolucyjnego. Działał w Ukraińskiej Organizacji Wojskowej i OUN, uczestnicząc w działalności konspiracyjnej przeciwko państwu polskiemu.
Jego doświadczenie polityczne kształtowały przede wszystkim warunki nielegalnej działalności organizacyjnej: tajność, dyscyplina, podporządkowanie rozkazom, działalność wywiadowcza i stosowanie przemocy jako narzędzia politycznego.
Podczas II wojny światowej Szuchewycz służył w formacjach tworzonych przy współpracy z Niemcami, w tym w batalionie Nachtigall oraz później w 201. batalionie Schutzmannschaft. Ten etap jego biografii pozostaje istotny dla oceny doświadczeń wojskowych i politycznych przyszłego dowódcy UPA, choć zakres jego indywidualnej odpowiedzialności za poszczególne zbrodnie wymaga odrębnej analizy źródłowej.
Od 1943 roku Szuchewycz zajmował kluczową pozycję w OUN-B i UPA. Kierował podziemiem w okresie, w którym jego struktury prowadziły działania przeciwko Niemcom i Sowietom, zwalczały konkurencyjne ukraińskie organizacje oraz uczestniczyły w czystce etnicznej polskiej ludności cywilnej na Wołyniu i w Galicji Wschodniej.
W odróżnieniu od teoretyków nacjonalizmu Szuchewycz był przede wszystkim organizatorem i dowódcą. Jego filozofia polityczna przejawiała się nie tylko w akceptowanych programach, lecz także w sposobie sprawowania władzy nad podziemiem.
W jego działalności szczególne znaczenie miały trzy elementy: niezależność państwowa, jedność kierownictwa polityczno-wojskowego oraz zdolność organizacji do przetrwania w warunkach stałej infiltracji i represji.
Niepodległość Ukrainy pozostawała nadrzędnym celem politycznym. Organizacja nacjonalistyczna miała natomiast pełnić funkcję siły zdolnej ten cel urzeczywistnić.
Powstawało w ten sposób napięcie pomiędzy ideą suwerenności narodu a faktyczną koncentracją władzy w rękach zakonspirowanej elity politycznej.
3. Czy państwo miało należeć do narodu, czy do organizacji?
Jednym z najważniejszych problemów politycznych OUN była relacja między narodem a ruchem nacjonalistycznym.
W założeniach ideologicznych naród pozostawał najwyższym podmiotem politycznym. W praktyce jednak to organizacja określała jego interesy, wybierała metody działania i podejmowała decyzje w imieniu wspólnoty.
W tym modelu OUN nie była zwykłą partią polityczną, konkurującą z innymi ugrupowaniami o poparcie społeczne. Przedstawiała się jako awangarda walki narodowowyzwoleńczej.
Takie rozumienie własnej roli prowadziło do szczególnego stosunku wobec konkurencyjnych organizacji ukraińskich.
W 1943 roku banderowska OUN przystąpiła do podporządkowywania sobie innych formacji zbrojnych, w tym oddziałów związanych z Tarasem Bulbą-Borowciem i środowiskiem melnykowskim. Stosowano presję, rozbrojenia, przymusowe podporządkowanie i przemoc.
Konflikty te nie dotyczyły wyłącznie różnic strategicznych. Były również walką o prawo do reprezentowania ukraińskiego ruchu niepodległościowego.
Z perspektywy teorii politycznej oznaczało to próbę utożsamienia interesu narodu z interesem konkretnej organizacji.
Mechanizm ten był charakterystyczny dla wielu ruchów rewolucyjnych XX wieku. Organizacja przedstawiająca się jako wyraz woli zbiorowej uzyskiwała podstawę ideologiczną do ograniczania działalności konkurentów, których można było uznać za przeszkodę na drodze do realizacji celu historycznego.
Nie przesądza to, że wszystkie frakcje OUN zakładały identyczny model przyszłego państwa. Pokazuje jednak, że w warunkach wojennych pluralizm ukraińskiego ruchu narodowego był często podporządkowywany dążeniu do organizacyjnej dominacji.
4. Służba Bezpeky OUN. Tajne służby jako instrument władzy
Szczególne miejsce w systemie OUN-B zajmowała Służba Bezpeky, czyli SB OUN.
Jej działalności nie można sprowadzić do klasycznych zadań wywiadu wojskowego. Był to aparat bezpieczeństwa ruchu politycznego, łączący funkcje kontrwywiadowcze, śledcze, represyjne i kontrolne.
SB zajmowała się wykrywaniem agentury, ochroną konspiracji, kontrolowaniem lojalności członków organizacji, rozpoznawaniem zagrożeń oraz zwalczaniem przeciwników uznanych za niebezpiecznych dla podziemia.
Dysponowała własną siecią informatorów, prowadziła dochodzenia, przesłuchania i działania operacyjne. Jej funkcjonariusze stosowali tortury, egzekucje i odpowiedzialność zbiorową.
Służba Bezpeky była więc nie tylko narzędziem ochrony przed infiltracją. Pełniła również funkcję wewnętrznej policji politycznej.
Z punktu widzenia filozofii państwa istotne jest to, że podstawowym przedmiotem jej ochrony nie był porządek konstytucyjny ani katalog praw obywatelskich, lecz bezpieczeństwo i zdolność działania organizacji.
Prowadziło to do odwrócenia klasycznej relacji między prawem a aparatem przymusu. W państwie prawa działalność służb powinna być ograniczana przez normy prawne i kontrolowana przez uprawnione instytucje. W konspiracyjnym systemie OUN-B zakres represji wyznaczały przede wszystkim potrzeby bezpieczeństwa organizacji i decyzje jej kierownictwa.
Podejrzenie zdrady lub współpracy z przeciwnikiem mogło skutkować zatrzymaniem, torturami albo egzekucją bez gwarancji rzetelnego postępowania.
Tak skonstruowany aparat bezpieczeństwa służył zarazem ochronie ruchu i utrzymywaniu dyscypliny wewnętrznej.
W praktyce oznaczało to, że kontrola polityczna i kontrwywiad przenikały się ze sobą.
5. Mykoła Arsenycz i autonomia aparatu bezpieczeństwa
Jedną z najważniejszych postaci w strukturach SB OUN był Mykoła Arsenycz, znany pod pseudonimem „Mychajło”.
Jako wieloletni kierownik aparatu bezpieczeństwa banderowskiego podziemia posiadał znaczące wpływy organizacyjne. Podległa mu struktura miała dostęp do informacji o członkach OUN, działalności oddziałów zbrojnych, kontaktach politycznych i podejrzeniach dotyczących infiltracji.
Dawało to służbom szczególną pozycję w systemie władzy.
W organizacji konspiracyjnej informacja jest jednym z najważniejszych zasobów politycznych. Aparat odpowiedzialny za jej pozyskiwanie i weryfikację może oddziaływać na decyzje kierownictwa, nawet jeżeli formalnie pozostaje mu podporządkowany.
SB mogła zatem wpływać nie tylko na bezpieczeństwo organizacji, lecz również na jej stosunki wewnętrzne.
W tym miejscu pojawia się problem autonomizacji aparatu bezpieczeństwa.
Instytucja powołana do ochrony organizacji uzyskuje możliwość określania, kto jest wobec niej lojalny, kto stanowi zagrożenie i jakie działania należy podjąć wobec podejrzanych. Tym samym zyskuje wpływ na skład oraz funkcjonowanie samego środowiska politycznego.
W przypadku OUN-B znaczenie tego mechanizmu zwiększały warunki wojny i konspiracji. Brak jawnej kontroli, stałe zagrożenie infiltracją i trudności komunikacyjne sprzyjały samodzielności struktur terenowych.
Nie oznacza to jednak, że Arsenycz sprawował władzę nad Szuchewyczem albo że SB stanowiła nadrzędny organ kierowniczy całego ruchu. Takie twierdzenie wymagałoby szczegółowego potwierdzenia w dokumentach organizacyjnych i korespondencji kierownictwa.
Można natomiast stwierdzić, że aparat bezpieczeństwa stał się jednym z podstawowych ośrodków realnej władzy wewnątrz podziemia.
6. Przemoc polityczna i problem granic władzy
Praktyka OUN-UPA ujawnia szczególne rozumienie relacji między celem politycznym a dopuszczalnymi metodami działania.
Walka o niepodległość nie ograniczała się do starć z siłami zbrojnymi państw kontrolujących ziemie ukraińskie. Obejmowała również przemoc wobec cywilów, przeciwników politycznych i osób podejrzewanych o nielojalność.
Najtragiczniejszym przejawem tej praktyki była czystka etniczna ludności polskiej na Wołyniu i w Galicji Wschodniej, obejmująca masowe mordy na cywilach, w tym kobietach, dzieciach i osobach starszych.
Zbrodnie te nie mogą być traktowane wyłącznie jako uboczny skutek walk wojennych. Stanowiły część działań zmierzających do usunięcia polskiej obecności z obszarów, do których ukraiński ruch nacjonalistyczny zgłaszał aspiracje terytorialne.
Szuchewycz, jako jeden z najwyższych przywódców OUN-B i dowódca UPA, ponosi odpowiedzialność polityczną i dowódczą za działalność kierowanych struktur. Jednocześnie ustalenie jego osobistego udziału w wydawaniu poszczególnych rozkazów wymaga rozróżnienia konkretnych wydarzeń, dat i zachowanych źródeł.
Z punktu widzenia filozofii politycznej zasadniczy problem dotyczy granic dopuszczalnej przemocy.
W systemie, w którym nadrzędnym celem jest niepodległość i narodowa konsolidacja, a organizacja przypisuje sobie prawo do wyłącznego określania interesu narodowego, pojawia się możliwość uzasadniania represji koniecznością historyczną.
Przeciwnik polityczny przestaje być jedynie uczestnikiem sporu o kształt przyszłego państwa. Może zostać przedstawiony jako zagrożenie dla samego istnienia narodu.
Taka konstrukcja sprzyja zastępowaniu sporu politycznego kategoriami zdrady, nielojalności i wroga.
W praktyce OUN-UPA mechanizm ten obejmował nie tylko konflikty z innymi narodami, ale również przemoc wobec Ukraińców.
7. Rok 1943: demokratyzacja programu czy zmiana strategii?
W sierpniu 1943 roku odbył się III Nadzwyczajny Wielki Zjazd OUN-B, który przyniósł istotne zmiany programowe.
W dokumentach organizacji pojawiły się postulaty wolności obywatelskich, praw mniejszości narodowych, swobody wypowiedzi i wyznania oraz rozwiązań społeczno-gospodarczych mających zapewnić szerokim warstwom społecznym udział w życiu państwa.
Było to odejście od części wcześniejszych założeń autorytarnego nacjonalizmu.
Zmiana następowała w szczególnych okolicznościach. Po niemieckiej napaści na ZSRR i niepowodzeniu prób uzyskania ukraińskiej państwowości przy poparciu III Rzeszy OUN-B musiała ponownie określić swoją strategię polityczną.
Jednocześnie rozszerzenie działalności na ziemie środkowej i wschodniej Ukrainy wymagało programu zdolnego przemówić do społeczeństwa o odmiennych doświadczeniach politycznych i społecznych niż mieszkańcy Galicji.
Roman Szuchewycz należał do kierownictwa przeprowadzającego tę ewolucję.
W 1944 roku powstała Ukraińska Główna Rada Wyzwoleńcza (UHWR), pomyślana jako szersza reprezentacja ukraińskiego ruchu niepodległościowego. Szuchewycz został przewodniczącym jej Generalnego Sekretariatu.
Powstanie UHWR wskazywało na próbę oddzielenia politycznej reprezentacji sprawy ukraińskiej od samej struktury partyjnej OUN-B.
Nie usuwało jednak problemu rzeczywistego podziału władzy.
Rada funkcjonowała w warunkach konspiracyjnych, a jej możliwości działania były ściśle związane z aparatem organizacyjnym i wojskowym podziemia.
Program demokratyczny współistniał zatem z praktyką polityczną, w której nadal dominowały dyscyplina organizacyjna, tajność i represyjny aparat bezpieczeństwa.
Nie można na tej podstawie jednoznacznie uznać demokratyzacji za pozorną. Zmiany programowe mogły odzwierciedlać rzeczywistą ewolucję części kierownictwa, a zarazem odpowiadać na potrzeby strategiczne.
Nie można również przyjmować, że samo ogłoszenie nowych zasad oznaczało ich realizację.
8. Czy Szuchewycz przewidywał państwo policyjne?
Pytanie o przyszłą rolę służb specjalnych w niepodległym państwie ukraińskim wymaga rozdzielenia udokumentowanej praktyki od hipotetycznego ustroju.
Wiadomo, że kierowane przez Szuchewycza podziemie korzystało z rozbudowanego aparatu bezpieczeństwa, którego kompetencje obejmowały zarówno ochronę organizacji, jak i represje polityczne.
Wiadomo również, że OUN-B w latach czterdziestych przyjmowała deklaracje programowe odchodzące od monopolu politycznego jednej organizacji.
Nie istnieją jednak wystarczające podstawy, by na tej podstawie odtworzyć kompletny projekt przyszłych ukraińskich służb państwowych, przypisując go osobiście Szuchewyczowi.
W szczególności nie można bez dodatkowych źródeł przesądzić, czy zakładał on przekształcenie SB OUN w państwową policję polityczną, podporządkowanie jej instytucjom cywilnym czy likwidację dotychczasowego aparatu konspiracyjnego.
Można natomiast wskazać fundamentalną trudność ustrojową.
Organizacja, która przez lata sprawowała kontrolę nad własnym środowiskiem za pomocą służb bezpieczeństwa, musiałaby po uzyskaniu niepodległości rozstrzygnąć, czy instytucje te mają nadal chronić ruch polityczny, czy stać się organami państwa podlegającymi prawu.
Byłaby to zmiana nie tylko organizacyjna, lecz również filozoficzna.
Wymagałaby uznania, że interes organizacji nie jest tożsamy z interesem państwa, a obywatel może legalnie sprzeciwiać się aktualnemu kierownictwu politycznemu bez narażania się na represje.
Historia OUN-UPA nie daje możliwości sprawdzenia, czy taka transformacja rzeczywiście by nastąpiła.
9. Między integralnym nacjonalizmem a demokracją narodową
Ewolucję OUN-B w latach 1943–1950 można interpretować jako proces przechodzenia od autorytarnego nacjonalizmu rewolucyjnego ku programowi deklarującemu demokratyczne państwo narodowe.
Nie był to jednak proces zakończony powstaniem stabilnego ustroju politycznego.
Wcześniejsza doktryna zakładała szczególną rolę elity nacjonalistycznej, prymat wspólnoty narodowej i podporządkowanie jednostki zbiorowemu celowi.
Późniejszy program coraz wyraźniej uznawał prawa obywatelskie i konieczność szerszej reprezentacji politycznej.
Jednocześnie praktyka podziemia pozostawała oparta na strukturach wykształconych w okresie rewolucyjnej walki i konspiracji.
Powstały w ten sposób dwa odmienne modele legitymizacji władzy.
Pierwszy opierał się na przekonaniu, że organizacja rewolucyjna posiada szczególne prawo do reprezentowania narodu i kierowania jego walką.
Drugi odwoływał się do praw obywatelskich, politycznej reprezentacji i szerszego uczestnictwa społeczeństwa w sprawowaniu władzy.
Oba modele współistniały w działalności OUN-B, lecz nie zostały poddane próbie funkcjonowania w niepodległym państwie.
Zakończenie. Kto miał kontrolować strażników narodu?
Filozofia polityczna Romana Szuchewycza i jego otoczenia nie tworzy jednolitego, niezmiennego systemu. Łączyła dziedzictwo integralnego nacjonalizmu, praktykę rewolucyjnej organizacji konspiracyjnej oraz stopniowo rozwijane deklaracje demokratyczne.
Najtrwalszym elementem pozostawało przekonanie o nadrzędnym znaczeniu niepodległości i politycznej podmiotowości narodu ukraińskiego.
Zmieniało się natomiast rozumienie sposobu organizacji przyszłego państwa.
Kluczową rolę w praktyce politycznej OUN-UPA odgrywał aparat bezpieczeństwa. SB OUN była nie tylko instrumentem walki z infiltracją, lecz również narzędziem kontroli wewnętrznej i eliminowania przeciwników.
Jej działalność ujawniała niebezpieczeństwo charakterystyczne dla systemów, w których jedna organizacja przypisuje sobie szczególne prawo do reprezentowania całej wspólnoty narodowej.
Jeżeli interes narodu określa kierownictwo organizacji, a bezpieczeństwa tego interesu strzeże aparat dysponujący szerokimi uprawnieniami represyjnymi, granica między ochroną wspólnoty a ochroną monopolu politycznego staje się trudna do utrzymania.
Właśnie w tym miejscu pojawia się najważniejsze nierozstrzygnięte pytanie dotyczące ustrojowych zamierzeń środowiska Szuchewycza.
Czy niepodległe państwo ukraińskie miało ostatecznie podporządkować organizację nacjonalistyczną i jej służby prawu, czy też struktury wykształcone w konspiracji miały zachować szczególną pozycję w nowym porządku politycznym?
Dokumenty programowe z lat czterdziestych wskazują na ewolucję w kierunku pierwszego rozwiązania. Praktyka organizacyjna i działalność aparatu bezpieczeństwa pokazują natomiast siłę mechanizmów właściwych drugiemu.
Ta sprzeczność stanowi jeden z najważniejszych problemów w badaniach nad politycznym dziedzictwem Romana Szuchewycza i OUN-UPA.
Źródła i literatura do publikacji
Do artykułu warto dołączyć bibliografię, zwłaszcza następujące pozycje:
- Grzegorz Motyka, Służba Bezpeky OUN-B (Służba Bezpieczeństwa OUN-B). Z warsztatów badawczych, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 2006, nr 1, s. 255–264.
- Mykoła Sciborski, Nacjokracja, 1935 — źródło do międzywojennej teorii państwa nacjonalistycznego. Encyclopedia of Ukraine
- Grzegorz Motyka, Ukraińska partyzantka 1942–1960. Działalność Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Powstańczej Armii, Warszawa 2006.
- Dmytro Doncow, Nacjonalizm, 1926 — podstawowy tekst dla zrozumienia ideowych inspiracji integralnego nacjonalizmu ukraińskiego.
- Uchwały III Nadzwyczajnego Wielkiego Zjazdu OUN-B, sierpień 1943 — podstawowe źródło pierwotne dotyczące zmian programowych.